درباره تمدن مارليك

//درباره تمدن مارليك
درباره تمدن مارليك ۱۳۹۵-۸-۹ ۰۸:۵۸:۰۸ +۰۰:۰۰

کاوش های مارلیک یکی از بی سابقه ترین کاوش های جهان است، زیرا تاکنون کم تر دیده شده است، که در کاوش های باستان شناختی، گنجینه ای چنین گران‌بها چه از نظر کمیت و چه از نظر کیفیت به دست آید. در این کاوش ها هم چنین انبوهی جام های طلا، نقره، مفرغ، موزاییک، چینی و بدل چینی به دست آمد. در میان جام هایی که در این کاوش ها به دست آمد؛ نمونه های بی مانندی وجود دارد، که در هیچ یک از کاوش های علمی جهان مانند آن‌ها پیدا نشده است. از آن میان جام مارلیک را می توان نام برد، که از زرناب است و ارتفاع آن به ۱۸ سانتی متر می رسد. ارتفاع نقش برجسته های این جام تا دو سانتی متر نیز می رسد، که نشان دهنده مهارت استاد کاری است، که با ضربات چکش ان را آفریده است.

نقش وسط جام، درخت زندگی است، و در دو سوی درخت دو گاو بالدار دیده می‌شوند، که در حال بالا رفتن از درخت هستند. نمایش بدن حیوان به حالت نیم رخ و نمایش سر آن‌ها از رو به رو، از ویژگی های هنر ایرانی است، و همین هویت ایرانی جام و سازنده آن را نشان می دهد. در کف جام، یک گل تزیینی زیبا نقش شده است، و در میان گل ، نقش خورشید دیده می‌شود، که شعاع های خود را به طور منظم پراکنده است.

 

jam

 

تپه مارلیک یک محوطهٔ باستانی در کرانهٔ خاوری سفیدرود و در درهٔ «گوهر رود» از توابع رودبار در استان گیلان است. تپه مارلیک بقایای به جای مانده از تمدن باستانی متعلق به دست کم ۳۰۰۰ سال پیش است. پژوهشگران گمان می‌برند که این تپه آرامگاه خصوصی فرمانروایان و شاهزادگان مردمان این تمدن بوده‌است.

گروهی از پژوهشگران نام مارلیک را برگرفته از واژگان گیلکی «مار» و «لیک» (سوراخ) می‌دانند و دلیل این نام گذاری را انبوه مارهایی که در گذشته در آن زندگی می‌کردند می‌دانند. گروهی دیگر مارلیک را برگرفته از نام قوم آمارد می‌شمارند. آنها مارلیک را ساخته شده از ۲ واژه «مارد» (اشاره به آماردها) و «لیک» (قوم) می‌دانند. اگر این نظریه درست باشد این تمدن به مردم آمارد تعلق دارد.

photo_2016-06-11_12-06-51تپهٔ مارلیک تا سالهای دههٔ ۱۳۴۰ تمدنی ناشناخته بود. در طول سالهای ۱۳۲۰–۱۳۳۰ دامنه‌های البرز جولانگاه قاچاقچیانی بود که اشیابه دست آمده از دره گوهر رود را در بازارهای عتیقه به فروش می‌رساندند. در سال ۱۳۴۰ بود که دره گوهر رود توسط یک تیم باستان شناس ایرانی به سر پرستی دکتر عزت‌الله نگهبان کاوش شد. در این دشت تپه‌های باستانی زیادی وجود دارند که ۵ تپه مارلیک، زینب بیجار، دور بیجار، پیلاقلعه و جازم کول از همه مهمتر هستند.

پژوهشگران بر این باورند که آثار باستانی این منطقه متعلق به فرمانروایانی است که در اواخر هزاره دوم و آغاز هزارهٔ اول پیش از میلاد بر این ناحیه حکومت می‌کردند. مردمان این تمدن مردگان خود را بنا بر آیین خود و همراه با اشیاء ارزشمند به خاک می‌سپردند. در این تپه ۲۵ آرامگاه وجود دارد و در برخی از آنها بازمانده استخوان به دست آمده‌است. در همهٔ آرامگاه‌ها اشیایی مانند ظروف سفالین، دکمه‌های تزئینی، انواع سرگرز، پیکان، جام‌های چینی، طلا، نقره و مفرغ، خنجر، شمشیر، مجسمه‌های برنزی و سفالی، سرنیزه و کلاه‌خود و… پیدا شده‌است. پارچه‌های به دست آمده نیز خبر از وجود بافندگی در هزاران سال پیش در ایران می‌دهند. همچنین در کاوشگری‌ها آثار ساختمان چهار دیواری پدیدار شد که در حدود ۳۰متر مساحت داشت و به نظر می‌آمد آرامگاه یا معبد باشد.
گفته می‌شود که جام‌های شیشه‌ای در این محوطه از اولین نمونه‌های صنعت شیشه سازی بشر است.

برای مردم این فرهنگ خورشید تا حد پرستش مهم بوده‌است. نقش خورشید به صورت ترنج‌های هندسی در کف بسیاری از جام‌ها و ظروف است. خورشید در مرکز همه چیز است و همه جاندران از روشنایی او زندگی می‌گیرند. همچنین به خاک سپردن مردگان با چنین اشیایی نشانگر اعتقاد آنها به زندگی پس از مرگ می‌باشد.
این نکته قابل ذکر است که آثار به دست آمده از این تپه به خصوص ظروف مفرغی شباهت‌های زیادی به آثار به دست آمده از سیلک کاشان دارد. پاره‌ای از باستان شناسان بر این باور هستند که اقوام سیلک در حقیقت همان مارلیک‌ها بودند که بر آثر حملهٔ آشوریها به منطقهٔ سیلک کاشان مهاجرت کردند، و سپس با پیوستن به مادها در ایجاد امپراتوری مقتدر ماد در آغاز هزارهٔ اول پیش از میلاد نقش به سزا داشتند.

محدوده تمدن مارلیک-دیلمان در محوطهٔ باستانی کوهپایه ای و کوهستانی استان های گیلان ، مازندران ، قزوین و شمال تهران و شرق آذربایجان است که در این ناحیه آثاری مربوط به بیش از هفت هزار سال قبل پیدا شده است.

مردمان تمدن مارلیک پادشاهی نیرومندی در این ناحیه داشتند که دامنه نفوذ آن شامل گیلان و مازندران و شرق آذربایجان میگردید و مرکز آن تپه مارلیک در گیلان بود و اقوام آن هم اقوام بومی این ناحیه بودند.

 

photo_2016-06-11_12-07-00جام هیولای دوسر و غزال از آثار به جا مانده از فرهنگ و تمدن مارلیک است. کاربرد اصلی این جام نامشخص است اما به نظر می‌رسد ساغر یا از این قبیل ظروف بوده‌است. جنس این ظرف الکتروم (آلیاژ نقره و طلا) می‌باشد. بر روی این اثر قلم‌کاری و برجسته‌کاری صورت گرفته‌است. بر روی جام، هیولا یا اژدهایی با فک باز وجود دارد که با هر پنجه خود غزالی را در چنگ گرفته است.

photo_2016-06-11_12-07-04

جام شیر دال و گاو بال‌ دار جامی از زر ناب و به ارتفاع ۱۸ سانتی متر است. ارتفاع نقش‌ های برجسته جام به ۲ سانتیمتر می‌ رسد. در قسمت بالای این جام زرین، نقش شیر افسانه‌ای دال وجود دارد. شیر افسانه‌ای دال نیمی از بدنش شیر و نیم دیگرش دال (عقاب) است. نقش میانی جام درخت زندگی است که در هر دو سوی درخت ۲ گاو بالدار که از درخت بالا می‌ روند. هویت ایرانی سازندهٔ این جام از نمایش نیم رخ بدن حیوان‌ ها و سر آنها از رو به رو آشکار است. در کفّ این جام گلی نقش بسته که در میان آن یک خورشید با شعاع منظم نقش بسته‌است.

محل نگهداری : تهران – موزه ی ملی ایران باستان

قدمت : حدود ۸۰۰ تا ۹۰۰ سال پیش از میلاد

photo_2016-06-11_12-07-09قطعه‌ای از خشت آجری (وارونه)، دارای نوشته میخی عیلامی (حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد) تپه مارلیک، موزه رزکرس مصر، سان خوزه، کالیفرنیا. میخهای افقی شروع کننده واژه هستند، عمودی‌ها انتهای سمت راست واژه را تشکیل می‌دهند. خط اول (در پایین تصویر) پنج علامت خط میخی دارد که همگی با میخهای عمودی پایان می‌یابند.

photo_2016-06-11_12-07-12جام سیمین با حاشیه زینتی گوسفند، قرن ۱۴ تا ۱۱ پیش از میلاد. محل کشف گورستان تپه مارلیک، موزه لوور.

photo_2016-06-11_12-07-18قطعه‌ای از خشت آجری دارای نوشته‌ای به خط میخی عیلامی (تقریباً ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد) کشف شده در تپه مارلیک، موزه رزکرس مصر، سان خوزه، کالیفرنیا.

photo_2016-06-11_12-07-23

کاسه‌ای از جنس خاک رس کشف شده از تپه مارلیک، موزه رزکرس مصر، سان خوزه، کالیفرنیا. این نوع کاسه می‌توانست در برگیرنده سهمیه غذایی یک روز کارگری باشد که به بیگاری گرفته می‌شده‌است.

photo_2016-06-11_12-07-28

نوازندگان مارلیک، موزه رزکرس مصر، سان خوزه، کالیفرنیا

photo_2016-06-11_12-07-32

دستبند برنزی، مارلیک، موزه رزکرس مصر، سان خوزه، کالیفرنیا.

photo_2016-06-11_12-07-36

اسکناس‌های پانصد ریالی ایران بعد از تأسیس بانک مرکزی با تصویری از نقش جام مارلیک چاپ و نشر می‌شد. نقش جام مارلیک از سال ۱۳۴۱ هجری شمسی تا سال ۱۳۵۸ بر یک سوی این اسکناس‌ها چاپ می‌شد

photo_2016-06-11_12-07-40

آویز دیسک مانند، موزه ملی هنرهای شرقی، رم

photo_2016-06-11_12-07-44

photo_2016-06-11_12-07-48

گلدان حیوان شکل، موزه ملی هنرهای شرقی، رم

photo_2016-06-11_12-07-52

گلدان حیوان شکل، موزه ملی هنرهای شرقی، رم

photo_2016-06-11_12-07-56

گلدان حیوان شکل، موزه ملی هنرهای شرقی، رم

photo_2016-06-11_12-07-59

گردنبند یافت شده در تپه مارلیک، با نماد گردنه مهر یا چلیپای شکسته

photo_2016-06-11_12-08-03

 

اشیاء بسیار باستانی و گرانبها و کم نظیر که در سال ۱۳۴۰ توسط تیم باستان شناسی ایرانی به سرپرستی دکتر عزت الله نگهبان کاوش شد.

photo_2016-06-11_12-08-06

دستبند بسیار باستانی و گرانبها و کم نظیر که در سال ۱۳۴۰ توسط تیم باستان شناسی ایرانی به سرپرستی دکتر عزت الله نگهبان کاوش شد.